Čovjek vs Sistem

SSSR. Sibir. Logor. 1972. godina. Zatvorenici, krijući mali radio aparat od stražara, slušaju prenos meča za titulu Svjetskog prvaka u šahu, između šampiona SSSR-a i SAD-a. Poslije pet odigranih partija rezultat je izjednačen 2,5 - 2,5. Jedan od stražara pronalazi skriveni uređaj i oduzima ga. Dvije nedjelje potom, novi zatvorenik dolazi u taj dio logora. Ne mogavši da iščekaju, zatvorenici ga odmah pitaju: „Kako je završen meč za prvaka svijeta u šahu?” – „Izgubio sam!“

U svim mjestima ili poljima gdje su se vodile strateške i sve duge bitke, ratne a bez pravog rata, između „dva pola“, kao i trećih nesvrstanih (ponekad), posebno se, po svemu, ističe jedno mjesto i 64 polja. „Neutralni“ Island, i šahovska tabla. Meč za titulu svjetskog prvaka u šahu između aktuelnog šampiona Borisa Spaskog, iz SSSR-a, i izazivača Roberta Džejmsa Fišera iz SAD-a. U tom, i takvom vremenu, borba između baš tih rivala (a zapravo između baš tih zemalja), bila je više od igre.

Šah je u SSSR-u bio nacionalni sport (ako šah uopšte i jeste sport?). Dug period suverene vladavine svijetom šaha predstavljan je od strane sovjetskog režima kao dokaz intelektualne nadmoći SSSR-a nad dekadentnim zapadom. Država je trošila neograničene količine novca za usavršavanje na tom polju. Državni prvaci, koji bi kao po pravilu bili i najbolji u svijetu, proglašavani su, gotovo, za nacionalne heroje. Lenjin je bio veliki ljubitelj igre, njemu se čak pipisuje i ona čuvena slikovita definicija prema kojoj je šah „gimnastika uma“! Spaski, bez obzira na lična uvjerenja koja su se umnogome razlikovala od državne politike, nije bio izuzetak. S druge strane, Fišer je bio viđen kao predstavnik cijelog jednog svijeta, oni koji su živjeli u njemu rekli bi „predstavnik slobodnog svijeta“. Onaj, koji je od šaha mogao zaraditi tek toliko da živi, opet, samo da bi igrao šah. Bio je čest kritičar sovjetskog režima, kako cjelokupnog političkog sistema, tako i jednog njegovog dijela, šahovskog. Mada ni načinom života većine Amerikanaca nije bio oduševljan. U periodu „narastajućeg“ detanta, pobjeda u igri vrhunskog intelekta, kakva ja šah, značila je, i za jedne i za druge, mnogo više od samog naslova šampiona. Sve to doprinijelo je da susret dvojice ponajboljih šahista tog vremena dobije epitet „meč vijeka“. I to je zaista bio...

Ekscentrični Fišer iznio je čitav niz zahtjeva, uslovljavajući njima samo održavanje meča, a vjerujući da govori u ime šaha, i za dobrobit igre. Time je vodio i svojevrstan psihološki rat protiv Spaskog, ne manje značajan od onog koji je vođen figurama na samoj šahovskoj ploči. Često je i mijenjao mišljenje da li će uopšte igrati. Napetost je bila tolika da je i premijer Islanda zvao Henrija Kisindžera da ubijedi Fišera da dođe na Island i odigra meč. Neki vjeruju da je upravo Kisindžerov sastanak sa Fišerom omogućio da bude ispisana jedna od najslavnijih i najljepših stranica istorije šaha, i jedna od najupečatljivijih stranica odnosa između SSSR-a i SAD-a u periodu Hladnog rata i Detanta. Meč ja počeo sa zakašnjenjem od nekoliko dana 11. jula 1972. godine, i poslije gotovo dva mjeseca i brojnih šahovskih, i svih drugih peripetija, završen je pobjedom američkog šampiona, rezultatom 12,5 - 8,5 i proglašenjem novog prvaka svijeta.

U svim tim danima, međutim, jedan momenat se ističe svojom posebnošću. U šestoj partiji, od 24 dogovorene a 21 odigrane, Fišer je pokazao svu raskoš svog talenta i šaha kao igre. Odigrao je jednu od najbriljatnijih, i svakako najčuvenijih partija u istoriji šaha. I poslije partije, pravo čudo. I sam impresioniran briljancijom kojoj je prisustvovao, i bio „saučesnik“, i iz dubokog poštovanja prema protivnikovom remek-djelu, Boris Spaski se pridruzio cijeloj dvorani u kojoj je igran meč, i zajedno sa 1500 prisutnih, aplaudirao Robertu Fišeru! Sovjet aplaudira Amerikancu nakon što je od njega pretrpio poraz! Spaski – čovjek iznad podjela, iznad sistema, iznad čitavog svijeta (ili dva). Kulturološki i civilizacijski skok od nekoliko decenija u samo jednom čovjeku, jednom umu, u svega nekoliko pokreta dvije ruke. Čin ispred svog, a unekoliko, (ili možda uveliko?) i ispred ovog vremena.

Sve me to podsjeti na davnašnje riječi jednog poslanika Liberalnog saveza Crne Gore, izrečene u Skupštini: „Kamo sreće da u Crnoj Gori umjesto 20 000 policajaca imamo 20 000 šahista!“ Valjda bismo lakše prebrodili sve podjele (valjda?). A opet sve i zavisi od „čuvara“. Neki smatraju da bi, da je Staljin bio živ, Spaski zbog toga što je uradio zaista i postao junak onog vica sa početka napisa. No, on je svoju kaznu dobio na drugačiji način. Ne bi vjerovatno ni ovdje puno bolje prošao, a sigurno ni u Americi. Eh Gari, život bi stvarno trebalo malo više da poradi na svojoj imitaciji[1]. A da bi se to i desilo, trebalo bi da i ti i ja preduzmemo nešto, dobri moj druže Estragone...

Slaven Živković, Fakultet političkih nauka, Univerzitet Crne Gore

[1] Gari Kasparov, bivši prvak svijeta u šahu, i autor knjige „Kako život imitira šah“